عشایرآذربایجان شرقی

متشکل از دو ایل بزرگ «شاهسون و «ارسباران» با طوایف و تیره‌های مختلف و ۹ طایفه مستقل در دوره ییلاقی و ۲ ایل (ارسباران و شاهسون )، هفت طایفه مستقل در دوره قشلاقی تشکیل یافته اند که درون کوچ بوده ولی هر ساله در فصل ییلاق این استان، پذیرای عشایر مهمان استانهای اردبیل و زنجان و آذربایجان غربی می باشد. بیش از ۲۹۰ آبادی قشلاقی زندگی می‌کنند جامعه عشایری استان به لحاظ جمعیت ۵/۲ درصد از جمعیت استان را شامل می شود. جمعیت آنها در دوره قشلاقی بیش از ۴۴ هزار نفر و در دوره ییلاقی بیش از ۷۱ هزار نفر است که حدود ۵/۱ میلیون راس دام را در مراتع سرسبز استان نگهداری و به روش زندگی کوچ‌رو به تولید محصولات دامی مشغول هستند.

عشایر استان از مناطق ییلاقی هاس قدیم، یارالوجا، اینالو، مشک عنبر، چیچکلو، ‌ساری درق، دره یورد، باش یورد، شیور، گونی یورد، پیرسقا، قره داش چراغلو و گچی قران، گویجه بل، ارتفاعات کقالق، انجرد، مزرعه معدن، سامبران، ارتفاعات بزگوش و سهند و… به مناطق عشایری گرمسیر و قشلاقی شهرستان‌های کلیبر، اهر، میانه، بناب، مراغه، ملکان، مرند و سراب و مناطق قشلاقی استان اردبیل، آذربایجان غربی و زنجان کوچ می‌کنند.

عشایر در منطقه ورزقان ( ییلاق چیچک لو ، سونگون ، قره قیه ، شاه بولاق ، مشک عنبر ) عشایر قره خالو ، چاخرلو ، مقدم ، یاغ بستلو ، گنجه ای لر هستند.

عشایر در منطقه اهر ( ییلاق گچی قران ، چال داغ ) گبه لی لر هستند .

در منطقه هریس و مشکین ( ییلاق میدانجق ، اکوزداغی ) عشایر حاجیلو ، کور عباسلی و گبه لی لر هستند .

عشایر حوزه شمال غرب ایران
حوزه شمال غربی ایران شامل سرزمین آذربایجان شرقی و غربی, اردبیل و بخشی از گیلان است که به دلیل کوهستانی بودن منطقه از تنوع آب و هوایی برخوردار است. جنگل های تنک، مرغزارهای سرسبز و مراتع پهناور از ویژگی های این ناحیه است که سبب زندگی عشایر در این منطقه شده است.

در آذربایجان شرقی و اردبیل طوایف متعددی مانند ایل شاهسون زندگی می کنند. ییلاق آن ها در کوهپایه های سبلان و قوشه داغ در پیرامون اهر و مشگین شهر است و طوایف ارسباران(قره داغ) و طوایف خلخال در کوه های طالش زندگی می کنند. قشلاق شاهسون ها و طوایف ارسباران, جلگه کم عمق مغان است و گرمسیر طوایف خلخال حاشیه رود قزل اوزن است.

همه ساله عشایر استان از مناطق قشلاقی به مناطق ییلاقی و برعکس این مناطق از جمله: مشک عنبر، چیچکلو، ساری درق، دره یورد، باش یورد، پیرسقا، هاس قدیم، یارالوجا، آینالو، گونی یورد، شیور، گویجه بیل، انجرد، ارتفاعات کقالق، قره داش،گچی قرآن، سامبران، ارتفاعات بزکوش، سراب، سهند و غیره کوچ می کنند.

ارسـباران – قره داغ منطقه مهم جغرافیائی در آذربایجان شرقی 
از شمال، شـمال غربی و شمال شرقی به رودخانه ارس، از غرب به شهرستانهای مرند و جلفا و از جنوب به شهرستان های هریس و تبریز و از شرق و جنوب شرقی به استان اردبیل محدود می شود. وسعت آن حدود ۹ هزار کیلومتر مربع بوده و جنگلهای غنی ارسباران نیز در این منطقه واقع است.

ایل ارسباران – قره داغ دارای ریشه قومی و تاریخی مشترکی با ایل شاهسون بوده و تا دوره قاجار دارای نظام ایلی مشترک بودند.

ییلاق وقشلاق شاهسون و ارسباران

امروزه به آن تعداد از طوایف که در قسمت غرب دشت مغان(دره رود ) استقرار داشته و ییلاقات (منطقه تابستانی) آنها عمدتاً در ارتفاعات اطراف مشگین شهر ، اردبیل و قسمتی از سراب واقع است را متعلق به ایل ائلسون می دانند. منطقه زمستانی (قشلاقی) ایل ارسباران را نیز جنوب دشت مغان و اطراف رود قره سو و کنار رود ارس در منطقه خدا افرین تشکیل می دهد.

آداب ورسوم 

کوچ نشینان ارسباران همانند شاهسون ها از طایفه، تیره، کویک، اوبه و خانواد تشکیل شده است. جشن ها و آیین های این ایل شباهت بسیار زیادی به مراسم ها و آیین های ایل شاهسون دارد. به طور کلی شیوه معیشت، لباس ها، موسیقی، جشن ها و آداب و رسوم خاص عشایر آذربایجان شرقی سبب شده بازدید از زندگی عشایر شاهسون و ارسباران درآذربایجان شرقی یکی از مهم ترین و جذاب ترین برنامه های گردشگران این خطه به شمار آید.
 زن در خانواده عشایری
زنان در خانواده های عشایری نقش بسیار مهم و برجسته ای در صحنه زندگی ایفا می کنند. به گونه ای که به جرات می توان گفت ستون مهم زندگی سخت و پر مشکل این خانواده ها زنان هستند. نقش پایاپای زنان در پرورش و نگهداری گوسفندان و دامهای دیگر، تهیه و تولید محصولات متنوع دامی – که کاری زنانه است – شرکت فعال در کارهای کشاورزی، ساخت صنایع زیبای دستی در کنار ایفای نقش همسری و مادری آنان را به تکیه گاه محکم و استواری برای خانواده مبدل ساخته است.

 محصولات عشایر استان آذربایجان شرقی
عشایر استان آذربایجان شرقی سالانه ۱۱ هزار تن گوشت قرمز،۲۳ هزار تن شیر و ۱۶۰۰ تن پشم در سال است و هم چنین سالانه ۱۲ هزار و ۵۰۰ متر مربع ورنی و ۹ هزار متر مربع قالی توسط عشایر استان بافته می شود عشایر استان از حدود یک میلیون هکتار مراتع بهره مند شده و حدود ۱ میلیون و پانصد هزار رأس دام کوچک و بزرگ را در اختیار دارند و ۲۲ درصد پروتئین حیوانی استان توسط عشایر تأمین می شود.

از دیگر محصولات عشایری استان :
ورنی توسط عشایر ایل ائل سون وبه خصوص ارسباران که در مناطق ارسباران، گرما دوز، دشت مغان استان آذربایجان شرقی و اردبیل سکونت دارند تولید می شود. بافت ورنی عمدتاً در قشلاقات توسط زنان و دختران عشایر در اوقات فراغت انجام می پذیرد.

انواع ورنی :
ورنی پشمی : دراین ورنی همه گرهها حاشیه و متن کف از پشم خالص است و چله (تار) آن از پنبه تاب داده شده تشکیل یافته است . ورنی ابریشم : دراین ورنی همه گرهها از ابریشم خالص است و چله ( تار ) آن از پنبه با تاب پکنواخت و مناسب تشکیل یافته است. ورنی پشمی ابریشمی ( کف ابریشم ) : دراین ورنی همانگونه که از عنوانش مشخص است برخی گرهها از ابریشم وبرخی دیگر از پشم وچله (تار) آن از پنبه با تاب یکنواخت ومناسب تشکیل یافته است .

نقش ها و طرحهای ورنی: نقوشی که بر روی ورنی نقش می بندد نشانگر محیط زیست وانعکاس آن در اذهان زنان و دختران عشایر است که این نقش ونگار منعکس شده بر روی ورنی ها نمود از ذهن زلال و توانا و استعدادهای بالقوه فکری این با فندگان ناشی می شود. نقوش به کار رفته از اشکال حیوانات اهلی و وحشی منطقه تأثیر پذیرفته و نقش عمده حیوانات عبارت است از گوزن، آهو، گرگ، بوقلمون، مرغ، خروس، سگ گله، گربه، مار، عقاب، گوسفند، ببر، شتر، شیر، روباه، شغال و سایر چرندگان و پرندگان محلی که به صورت هندسی ساده بر روی تولیداتشان بافته می شوند۲٫

 تندیر دیبی 
تندیر دیبی نوعی دستباف عشایری است که ظرافت گلیم و جاجیم است، در زمستان ها و به هنگام استراحت و در قطعات کوچک بافته می شود، این دستبافته در حین نان پختن در کنار تنور مورد استفاده قرار می گیرد.

کئچه ( نمد )
بهترین و مرسومترین زیرانداز کف آلاچیق و پوشش خارجی آن است، از بهترین پشم گوسفند تهیه می شود، کئچه مزایای زیادی نسبت به گلیم و زیلو دارد، از پشم دام ها به آسانی و در کمترین مدت تولید می شود، در زمین های نمناک و مرطوب مفید است، در تهیه ی جل اسب و جهاز شتر و پوشش خارجی آلاچیق به کار می رود، بسیار سبک و قابل حمل و نقل است، بر روی نمد اقسام گلدوزی که حاصل هنر و ذوق زنان است انجام می گیرد.

هیبه ( ساک و کیسه پشتی ) 
این صنعت دستی شبیه خورجین اما از آن کوچکتر است، لوازم ضروری کوچک را در آن جای داده و هنگام سفر روی دوش می اندازد، پوشش خارجی هیبه دستباف بوده و دارای نقش و نگار و رنگ های جالبی است.

فرمش ( مفرش )
این دستبافته به شکل مکعب مستطیل بوده، سطوح آن قبلاً بافته شده، سپس به هم دوخته
می شود، مفرش برای نگهداری رختخواب و وسایل خواب و لوازم ضروری استفاده می شود، در هنگام کوچ وسیله بسیار مناسبی برای قرار دادن و حمل و نقل وسایل مختلف می باشد.

 مسند ( گلیم چه )
مسند، گلیمچه ای است در اندازه ۸۰×۱۵۰ سانتی متر که بسیار محکم و ریز باف بوده و بیشتر جنبه ی خود مصرفی و تزئینی دارد،از مرغوبترین مسندها بهترین ”مخده “ و ” پشتی “ ساخته می شود.

 خالچا ( قالیچه ) و جوال 
خالچا بافت قالیچه از اصیل ترین هنر عشایر است، قالیچه ها در قطعات کوچک و قابل حمل با قرار دادن از نقش ها و طرح ها ی متنوع و اشکال هندسی در آن بافته می شود و جوال کیسه ی بزرگی از جنس گلیم است که برای حمل موادی چون آرد ، علوفه ، کنجاله ، کاوه و … به کار می رود. معمولاً فاقد نقش است. جوال ابتدا مانند گلیم بافته می شود و سپس مانند کیسه سه طرف آن دوخته می شود. سر جوال را برای آن که محکم باشد ، چند لا تا کرده ، می دوزند .

 خورجین ( جوال کوچک ) و اجاق قیراغی ( اجاق کناری )
خورجین برای حمل اشیاء و وسایل ضروری تهیه می شود. نقوش جالبی در این بافته به کار
می رود و در جریان کوچ از آن استفاده می نمایند . اگر دو طرف خورجین را از هم جدا کنند، در واقع دو جوال بوجود می آید.

اجاق قیراغی شبیه گلیم و جاجیم به شکل مکعب مستطیل بافته و دوخته می شود در کنار اجاق مورد استفاده و در حمل و نقل لوازم عشایری به عنوان صندوق استفاده می شود( در شهرها برای رویه ی کاناپه و مبل مورد استفاده قرار می گیرد). از دیگر صنایع دستی عشایر قره داغ می توان به دوز تورباسی ( نمکدان ) اشاره داشت.

جذابیت عشایر

به طور کلی شیوه معیشت، لباس ها، موسیقی، جشن ها و آداب و رسوم خاص عشایر اردبیل و آذربایجان شرقی سبب شده بازدید از زندگی عشایر شاهسون و ارسباران در این مناطق یکی از مهم ترین و جذاب ترین برنامه های گردشگران این خطه به شمار آید.

توریستها در میان عشایر چلبیانلو در حال پخت نان هستند .