شماره پشتیبانی 24/7 ۰۹۱۴۵۸۰۹۵۷۵

آثار تاریخی و نقاط دیدنی تبریز

آثار تاریخی و نقاط دیدنی تبریز

مسجد کبود: مسجد کبود تبریز از ابنیه زمان جهانشاه قره قویونلو و متعلق به نیمه دوم قرن نهم هجری است که به وسیله جان بیگم خاتون همسر جهانشاه بنا شده و توسط دختر او صالحه خاتون در زمان حکومت سلطان یعقوب آق‌قویونلو مرمت گردیده است.  بنای مسجد که بیشتر از نظر کاشیکاری و آمیزش رنگها و داشتن انواع خطوط عالی و اشکال و طرح های بدیع مورد نظر ارباب ذوق و معماری است. سردر، دومناره، شبستان و مقبره است. سردر رو به شمال واقع شده و دارای ابعاد ۵*۷ متر می‌باشد و از سطح کوچه مجاور به اندازه ۵ پله سنگی که هر یک به درازای ۳ متر و به ارتفاع ۲۰ سانتی متر می باشند قرار دارد.           ارتفاع طاق باقیمانده سر در زیادتر از ۵/۸ متر است که تماماً از کاشی های معرق پر آب و رنگ پوشیده شده است. سطح پایه های دو طرف با طرح ها و اشکال مرکب از گل و بوته و کاشی‌هاذی معرق الوان پوشیده بود که بر روی کتیبه های این پایاه عبارات مختلفی با آیات قرآنی نوشته شده است. پس از سردر و دهلیز واقع در پشت آن شبستان بزرگ مسجد به ابعاد ۵/۱۶ متر قرار دارد. قسمت جنوبی به شبستان کوچکی موسوم به مقبره راه دارد.

ارک علیشاه: یکی از ابنیه کهن و عظیم تبریز که بی‌شک در زمره شاهکارهای معماری اسلامی به شمار می رود ارگ علیشاه یا مسجد علیشاه است. در مورد تاریخ بنای ارگ مورخین و سیاحان، از دوره ایلخانی تا به امروز متفق القولند که ساختمان آن به وسیله تاج الدین علیشاه جیلانی وزیر سلطان ابوسعید ایلخانی در سال ۷۱۶ شروع شده ولی به دلیل مرگ بانی بنا ناتمام مانده تا اینکه بازماندگان وی ساختمان آن را در سال ۷۲۴ به اتمام رساندند. چنانکه از توصیف این بنای عظیم در اغلب سفرنامه ها و تواریخ بر می‌آید مسجد علیشاه در زمان آبادانی مزین به کاشی، ازاره سنگی و ستون‌های مرمر و کتیبه و گچبری بوده است.

مسجد جامع تبریز: مسجد جامع تبریز که به مسجد جمعه نیز معروف است، در ضلع جنوبی صحن مدرسه طالبیه و بین مسجد حجت‌الاسلام و مسجد میرزا اسماعیل خاله اوغلی واقع است و یکی از قدیمی ترین ابنیه تاریخی این شهر به شمار می‌آید. تاریخ بنا و نام بانی اولیه آن معلوم نیست. عده ای آن را مسجد صدراسلام می دانند. پاره ای دیگر بنای قدیمی را به دوره سلجوقیان نسبت می‌دهند، در کتاب مرزبان نامه به جامع تبریز اشاراتی شده که مؤید آبادانی و شکوه آن در سنوات ۶۰۷-۶۲۲ در عصر اتابک ازبک بن محمد بن ایلدیگز بوده است. مسجد فعلی با طاق‌های رفیع و پایه های استوارش از زلزله تبریز در سال ۱۱۹۳ هجری قمری که چند طاق آن شکسته و فرو ریخته توسط احمدخان و پسرش حسنقلی  خان دنبلی مرمت گردیده است. مسجد جامع دارای دو ورودی یکی در جانب شمال می باشد که از طریق صحن مسجد می توان به آن راه یافت و در دیگر از طرف جنوب به کوچه مجاور باز می شود. طول مسجد که از جنوب به شمال امتداد دارد ۶۲ متر و در قسمت وسط آن دارای طاق بلند و بزرگی است. ۱۵ متر عرض دارد.

 بقعه و مسجد سید حمزه و مقبره الشعرا: بقعه سید حمزه و مسجد جنب آن در محله سرخاب و جنوب شرقی محل تقاطع خیابان ثقه الاسلام و بازارچه سید حمزه واقع شده است. تاریخ بنای نخستین بقعه ۷۱۴ هجری قمری یعنی سال درگذشت سید حمزه است. وی سید جلیل القدر به نام ابوالحسن حمزه بن حسن محمد می باشد که به شانزده واسطه نسبش به حضرت موسی بن جعفر(ع) می رسد. بنای اولیه در این سال توسط فرزندش سید حسین بر تربت وی احداث گردید.
مجموعه سید حمزه عبارت از صحن نسبتاً وسیعی است که در سمت جنوب آن مقبره و در سمت مشرق و شمال آن محل تدریس و حجرات طلاب علوم دینی قرار دارد در بالای سردر، سنگ نبشته مرمرین دیگری نصب شده که مربوط به زمان قاجار و تاریخ ۱۲۷۹ هجری است و حاکی از مرمت بنا توسط حاجی رستم بیک در این سال می باشد.
از جمله تزئینات حرم آئینه کاری زیبای بالای قبر امام زاده است که با کتیبه ای به خط نستعلیق زینت یافته، چنانکه از متن کتیبه استفاده می گردد امیر علی اکبرخانه میرپنجه فرزند پناه الحق پاشاخان و به مباشرت معتمد السلطان عادلخان این آئینه کاری در ماه جمادی الاول ۱۳۱۳ هـ ق انجام داده است. بقعه دارای سردابه ای است که قبر اصلی سید حمزه در آن قرار گرفته است. در جانب شرق بقعه سید حمزه گورستان متروکه ای قرار داشت که بنا به مندرجات تذکره ها و کتب مزارات، قسمتی از مقبره الشعرای معروف محله سرخاب می باشد. در این گورستان شعراء فقها و عرفا و اولیای بسیاری دفن گردیده اند که می توان به اسدی طوسی، خاقانی، شروانی ، ظهیر فارابی ، قطران تبریزی، محمد شیرین مغربی، همام تبریزی، سلمان ساوجی، فلکی شروانی ، قاضی بیضاوی، قطب الدین شیرازی و استاد و شاعر بزرگ شهریار اشاره نمود. در دو دهه اخیر بناهای معظم و زیبایی به عنوان یاد بود بزرگان فوق از طرف انجمن آثار ملی و … احداث گردیده است.

امامزاده سیدحمزه (ع) تبریز
امامزاده در محله سرخاب‌ تبریز، در محل‌ تقاطع‌ خیابان‌ ثقه الاسلام‌ و بازارچه سید حمزه‌ قرار دارد که‌ در گذشته‌ از شکوه‌ و عظمت‌ زیادی‌ برخوردار بوده‌ است‌.
امامزاده سید حمزه (علیه السلام) از سادات صحیح النسب آذربایجان بوده و در دربار سلطان محمود غازان و سلطان محمد خدابنده (اولجایتو) از تقرب و احترام خاصی داشت، حتی روزگاری نیز سِمت وزارت و دفترداری الجایتو را متعهد بود که بعد کناره گرفت و باقی عمر به زهد و تقوی و عبادت سپری کرده است. با وجود اینکه از مشاغل دولتی فاصله گرفته بود، باز مورد توجه و اکرام سلطان بوده و شبی که از پیشگاه سلطان عازم منزلش بود، در کوی سرخاب تیری به وی اصابت کرد و در همانجا رخت به سرای فانی کشید و در محل فعلی بقعه به خاک سپرده شد. آستان سید حمزه در طی سده های گذشته مورد احترام مردم و حکومت های وقت بوده و محلی برای «بست» نشستن و تخفیف در مجازات مجرمین وجود داشت. عده ای از نویسندگان و محقیقن در طول ادوار گذشته به برخی از خصوصیات جناب امامزاده سید حمزه و آستانش پرداخته اند.
ملا محمد امین حشری ضمن تکرار مطالب مربوط به وجود مصحف شریف در بقعه می نویسد:
مولد شریفش از خواف است و سلطان غازان به صحبت لازم البهجت ایشان میل تمام داشته اند و در اکثر سفرها ایشان را با خود می برده اند، وفاتش در سنه سبع عشر و سبعمائه واقع شده.
شجره نامه ی جناب امامزاده سید حمزه مورد تأیید گروهی از نسب شناسان و محققان است. آن ها در سده های مختلف به تأیید نسب نامه ی ایشان پرداخته اند. اولین کسی که نسب نامه ی آن جناب را ذکر کرده، جناب نسابه عظیم الشأن ابن عنبه معاصر با امامزاده سید حمزه (علیه السلام) می باشد. متن نسب نامه ی ایشان که با ۱۶ واسطه به هفتمین امام معصوم شیعیان حضرت امام موسی بن جعفر (علیه السلام) می رسد بدین ترتیب است:
حمزه بن حسن بن محمد بن حمزه بن امیرکا بن علی بن محمد بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن حسین بن محمد بن عبدالله بن محمد بن القاسم بن حمزه بن الامام الهمام موسی الکاظم (علیه السلام).
پس از ابن عنبه، گروهی از محققین و نسب شناسان، نسب نامه ی ایشان را در کتاب های خود ذکر کرده اند و برخی نیز به اشتباه واسطه ها را از ۱۶ مورد به سه مورد تقلیل داده اند. گویا در زمان سید محمدرضا طباطبایی جناب سید حمزه را در زیارت نامه ها موجود در بقعه، فرزند بلاواسطه ی حضرت موسی کاظم (علیه السلام) معرفی کرده بودند. وی ضمن ردّ آن می نویسد:
در تخته ها و الواح زیارت نامه ها نوشته ا ند که جناب سید حمزه مرحوم پسر صُلبی بلاواسطه ی جناب امام همام حضرت موسی بن جعفر (علیه السلام) است، اشتباه است و جناب سید حمزه (علیه السلام) که پسر صلبی آن حضرت است در یک فرسخی دارالخلافه تهران در نزدیک شاهزاده شاه عبدالعظیم مدفون است.
آستان مقدس امامزاده سید حمزه (علیه السلام) در شهرستان تبریز، خیابان ثقه الاسلام و در جنب مقبره الشعراء قرار دارد. بنا بر شواهدی، بقعه و بارگاه جناب امامزاه سید حمزه (علیه السلام) پس از وفاتش توسط فرزندش سید حسین یا میرابوالحسن ساخته شده است. ملا حشری در توصیف بنای بقعه می نویسد:
مرقد منور حضرت سید حمزه در حوالی سرخاب در عمارتی واقع است فی الواقع گنبد و عمارت او از کمال ارتفاع با آفتاب لاف برابری می زند و عمارت مرقدش با بهشت عدن در هوا و صفا دعوی بهتری می کند.
بقعه در زمان های مختلف و به دفعات مورد تعمیر و بازسازی قرار گرفته است. اسرار علیسشاه به این موضوع توجه داشته و در مورد تعمیراتی که در دوره ی صفوی و قاجار در بقعه انجام شده، می نویسد:
… از آن جمله در سال ۱۰۰۷ ق در زمان بنای مسجدی متصل به این بقعه و مشهور به «قزلی مسجد» است، ابراهیم خان را مباشر این امر خیر فرموده در ضمن بنای مسجد به تعمیر مقبره آن بزرگوار مبادرت کرد. دوباره به مرور دهور و تقاضای روزگار رو به انهدام نهاد تا در سال ۱۲۷۹ ق از طرف ناصرالدین شاه قاجار که منبع فیض و مصدر خیرند، رستم خان را مأمور به تعمیر و ازدیاد رونق زیب و زینت آستانه ی مقدس سید بزرگوار فرمودند و صحن مبارک او را پناهگاه و بست نشین عموم مقروضین و مقصرین دولت و ملت کردند.
عبدالعلی کارنگ هم دیده های خود از آستان امامزاده سید حمزه را که متعلق به قبل از پیروزی انقلا ب اسلامی است، چنین توصیف می کند:
آنچه اکنون پابرجاست عبارت از صحن بالنسبه وسیعی است که در سمت جنوب این مقبره قرار گرفته و در سمت مشرق و شمال آن حجرات و مدرس ها، که از دهها سال پیش متروک است و مبدل به امانتگاه اموات شده بودند، در تعمیر سال های ۱۳۳۳ ـ ۱۳۳۴ شمسی که از محل اوقاف ظهیریه به عمل آمد، دوباره به حجره و اقامتگاه طلاب علوم دینی مبدل گردید.
بقعه امامزاده سید حمزه (علیه السلام) متشکل از صحن، مسجد سیدحمزه، گنبدخانه، مدرسه ظهیریه (قسمت اداری بقعه) و سرویس های بهداشتی است. مسجد سید حمزه در غرب صحن، مدرسه ظهیریه و سرویس های بهداشتی در شمال صحن و ایوان ورودی و گلدسته در جنوب صحن قرار دارد.
درب ورودی صحن از ضلع جنوبی تعبیه شده و جنس در از چوب است. طاق مرمرین سر در صحن از چهار قطعه سنگ مرمر درشت تشکیل شده است. دو قطعه پایه و دو قطعه سنگ سه گوش که در پیشانی در به طور متقابل به کار رفته اند، سنگ های طاق مرمرین، سردر محسوب می شوند که در طی گذشت زمان همچنان زیبایی خود را حفظ کرده ند. سنگ های پایه، صاف بوده و نوشته ندارد ولی سنگ هایی که در پیشانی در از دو سو به طور متقابل قرار گرفته اند دارای خط ثلث عالی و حاوی آیه ی شریفه ی «اُدخُلوها بسلام آمنین» و در زیر هر یک از آنها در میان ترنج عبارت «یا مفتح الابواب» به طور برجسته نقر شده است. در جانب شرقی درب ورودی و بر روی دیوار، کتیبه مرمرینی نصب شده که متن آن حاوی اطلاعاتی در خصوص تعمیر بقعه در زمان قاجاریه است.
در کرانه های طاق در جانب شرقی مصراع «به امر شاه جهان آصف بلند اقبال» و در جانب غربی مصراع «مقام دانش و آمرزش است نام خدا» به خط نستعلیق حک گردیده و با یک رشته اسلیمی زیبا تزیین یافته است. گنبدخانه در ضلع جنوب شرقی صحن قرار دارد. برای ورود به گنبدخانه از دو طریق می توان عمل نمود.اول از طریق ورودی بانوان که از فضای دهلیز امکان پذیر است و دوم از طریق ورودی آقایان از راه کفشکن. دهلیز بقعه در بین کفشکن و ایوان ورودی قرار دارد. در ضلع جنوبی دهلیز راه پله ای است که به طبقه ی بالا منتهی می شود. ایوان عتیق بقعه، در ضلع شمالی گنبدخانه قرار دارد و پنجره ی ارسی آن را از جا کنده اند و هم اکنون بین ایوان و صحن حائلی وجود ندارد.
در دیوار شرقی ایوان دو قطعه ازاره ی مرمری بسیار زیبایی همراه با نقوش گل و بوته وجود دارد و احتمال می رود مربوط به دوره ی آق قویونلوها و ترکمان باشد. در صحن ایوان چند نفر از شخصیت های مذهبی، سیاسی و فرهنگی دفن شده و دور تا دور ایوان نقاشی های زیبایی وجود دارد. سراسر طاق ایوان آیینه کاری شده و در ضلع جنوبی آن دری با طاق مرمری قرار دارد که به داخل گنبدخانه باز می شود. این در از چوب بوده و متعلق به دوره ی صفویه است.
در قسمت هر یک از پایه های طاق، یک ترنج قندیلی گلدار تعبیه گردیده که در توی ترنج دست راست عبارت «بنده آستان ولایت نشان» و در توی ترنج دست چپ عبارت «میرزا محمد ابراهیم وزیر آذربایجان» به طور برجسته کنده شده است و نشان می دهد که جسد میرزا محمد ابراهیم ظهیرالدین وزیر آذربایجان، معاصر با شاه سلیمان صفوی در آستانه بقعه به خاک سپرده شده است.دری که زر طاق قرار گرفته نیز خالی از لطف هنری نیست و حلقه و شبکه های فلزی متعددی دارد، نوشته ی شبکه ها عبارت از «بسم الله الرحمن الرحیم»، «یا مفتح الابواب» و «یا قاضی الحاجات» است.
دو قطعه ازاره مرمرین بسیار زیبا در پشت پایه های طاق مرمرین مزبور بر دیوار شمالی بقعه نصب شده است. در وسط این قطع سنگ ها یک ترنج قندیلی به مثابه گلدان و بالای آن گل و برگ متنوع و فروانی که سر به در آورده اند حجاری شده است.
در گنبدخانه، محراب مقرنس کاری و گچبری شده ای قرار دارد که متعلق به دوره ی قاجاریه بوده و بالای آن تمثالی از جناب سید حمزه و پسرش توسط استاد الله وردی، نقاش تبریزی ترسیم شده است. مقرنس کاری و آینه کاری سطح درونی گنبد و تزیینات و آرایه های نمای داخلی در سال ۱۳۸۱ ش نصب شده است. مزار امامزاده سید حمزه (علیه السلام) چسبیده به دیوار غربی و جنوبی در سرداب قرار دارد. فضای سرداب حدود دو متر پایین تر بوده و بر روی آن سنگ مزاری وجود ندارد. قبر دیگری مربوط به ضیاءالدوله امان الله میرزا طالب در سرداب وجود دارد که چسبیده به دیوار جنوبی و شرقی است و اسم وی بر روی سنگ مرمری حک شده و بر روی مزارش نهاده شده است.
بقعه سید حمزه (علیه السلام) دارای موقوفات مفصل و گسترده ای بوده و واقف آن مرحوم میرزا محمد ابراهیم ظهیرالدین وزیر آذربایجان بوده است. این موقوفات معروف به «ظهیریه» است. در کنار بقعه ی امامزاده سید حمزه تعدادی از مشاهیر علم و ادب و مذهب دفن شده که متأسفانه در اثر گذشت زمان و توسعه مقبرهالشعراء و آستان امامزاده سیدحمزه، آثار قبور آن ها از بین رفته است.
هم اکنون آستان مقدس سید حمزه (علیه السلام) از بقاع بسیار معروف شهر تبریز بوده و هر روز شاهد حضور زائران از اقصی نقاط کشور می باشد. این بقعه توسط هیأت امناء و با نظارت اداره اوقاف تبریز اداره می شود.

ربع رشیدی: ربع رشیدی که امروز فقط آثار مختصری از آن باقی مانده از بناهایی است که توسط خواجه رشید الدین فضل الله وزیر سلطان محمود غازان ایجاد شده است. بنا در زمان آبادانی شامل ۲۴ کاروانسرای وسیع و ۱۵۰۰ دکان و ۳۰۰۰۰ خانه و تعدادی حمام و باغ و کارخانه های پارچه بافی و کاغذ سازی و دارالضرب و تولید رنگ و نظائر آن بوده است. بدین ترتیب معلوم می شود که ربع رشیدی در زمان خود یک شهر علمی با کتابخانه ای حاوی هزاران جلد از کتب معروف زمان و آزمایشگاههای متعدد کشاورزی بوده است پس از قتل خواجه رشید الدین فضل الله که در سال ۷۱۸ هجری قمری اتفاق افتاد دشمنان هر چه را که داشت غارت کردند و این شهر را با تمام امکاناتش ویران کرده و به غارت بردند.

 بازار تبریز: شهر تبریز بنا به مقتضیات جغرافیایی، وسعت، قدمت و اهمیتی که دارد دارای یکی از زیباترین و بزرگترین مجموعه بازارهای ایران می باشد. سبک معماری، کثرت سراها و تیمچه ها و وجود تعدادی مدرسه و مسجد نیز به این مجموعه اهمیت و امتیازی خاص داده اند. از تاریخ بنای اولیه مجموعه بازار تبریز اطلاعی در دست نیست لیکن اکثر مورخین و جغرافی نویسان و جهانگردان اسلامی و خارجی که از قرن چهارم هجری تا عهد قاجار از تبریز دیدن نموده اند اسناد مهم و مدارک ارزنده ای را درباره بازار و وضع بازرگانی تبریز ارائه داده اند. از مقدسی ـ یاقوت، مارکوپولو، ابن بطوطه، حمدالله مستوفی، کلاویخو، جان کارت رایت انگلیسی، شاردن، جملی کاردی جهانگرد ایتالیایی و دهها سیاح و مورخ دیگر مطالب جالب توجهی به جای مانده که دال بر اهمیت مجموعه بازار در دوره های مختلف بوده است. وجود مدارس و مساجد تاریخی مهم و معروفی چون مسجد جامع، مدرسه حاج صفرعلی، مدرسه صادقیه در این بازار نیز گواه بر پیشینه تاریخی این مجموعه بنا می باشد. بازار کنونی تبریز مربوط به اواخر زندیه (یعنی بعد از زلزله ای که در سال ۱۱۹۳ هجری قمری روی داد) و عصر قاجار می باشد. در زمان عباس میرزا که تبریز ولیعهد نشین و دارالسلطنه گردید. سراها و تمیمچه ها و بازارهای عالی تازه ای احداث شد.

بازار تبریز با طاقها و گنبدهای بلند آجری شامل بازار امیر، بازار کفاشان، راسته بازار، بازار حلاجان، یمینی دوز بازار، راسته کهنه، بازار حاج محمد حسین، بازار مشیر، بازار دلاله زن بزرگ، بازارچه صفی، بازار امیر ابوالحسن سرای حاج رسول، سرای حاج میرزا علی نقی، تیمچه و سرای شیخ کاظم، تیمچه حاج صفرعلی، تیمچه و دالان میرزا شفیع، تیمچه ملک، … که به اختصار چند اثر اشاره می شود. بازار تیمچه امیر یکی از شاهکارهای جالب معماری و با شکوه ترین تیمچه های بازار تبریز به حساب می آید. تیمچه حاج صفرعلی بنائی است معظم که بانی آن حاج صفرعلی خوئی بازرگان معروف معاصر فتحعلی شاه قاجار می باشد. تیمچه مظفریه ـ تیمچه مظفریه نیز یکی از زیباترین بخشهای بازار است که حاج شیخ جعفر قزوینی تاجر سرشناس دوره ناصرالدین شاه آن در سال ۱۳۰۵ ساخته بود و به مناسبت حضور مظفر الدین میرزا ولیعهد وقت دراین تیمچه به نام مظفریه نامگذاری  کرد.

بقعه صاحب الامر و مدرسه اکبریه: بقعه صاحب الامر در کنار خیابان مدرس قرار دارد و از آثار زمان شاه طهماسب صفوی می‌باشد این بنا در سال ۱۰۴۵ هجری توسط سپاهیان سلطان مراد چهارم تخریب شده که در زمان شاه سلطان حسین صفوی، و از طرف میرزا محمد ایراهیم وزیر آذربایجان مرمت گردید.

 بقعه سید ابراهیم و سنگ بسم الله: بقعه موسوم به سید ابراهیم در خیابان شمس تبریزی و در محله دوه چی قرار دارد. پاره ای از مورخین، سید ابراهیم را از اولاد امام زین العابدین می دانند لیکن در زیارت نامه، وی را فرزند موسی بن جعفر نوشته اند. و سنگ معروف بسم الله نیز در قسمت پایین دیوار جنوبی نصب شده بود که اخیراً به موزه تبریز منتقل گردیده است.

آرامگاه دو کمال:

باغ کمال در محله بیلانکوه تبریز واقع شده و مدفن جمعی از ادبا، عرفا و اهل هنر این سرزمین است که از آن میان می توان به بزرگانی چون، شیخ کمال الدین مسعود خجندی (عارف و شاعر پارسی گوی قرن هشتم هجری) کمال الدین بهزاد هراتی (نگارگر بزرگ عصر صفوی)، نظام الدین سلطان محمد نقاش (نگارگر مکتب تبریز)، استاد سلطان محمود مجلّد (هنرمند جلد ساز دوره صفویه)، مولانا طوسی و مولانا مشربی شروانی و… اشاره کرد. درباره وجه تسمیه این مکان و شکل گیری آن در منابع تاریخی آمده است: شیخ کمال الدین مسعود خجدی پس از آن که زادگاه خود خجند (شهری در تاجیکستان امروزی) را به عزم زیارت کعبه معظمه ترک گفت، در بازگشت از سفر حج در شهر تبریز با حکمرانی جلایریان مقارن بود، سلطان حسین جلایری از ارادتمندان کمال خجندی بود، وی در محله بیلانکوه (ولیانکوی) باغچه ای به شیخ هدیه کرده و در آن خانقاهی برای او بنا نمود و از این زمان باغ مذکور به (باغ کمال) مشهور شد. کمال الدین مسعود خجندی پس از وفات (به سال ۸۰۳ ه۰ق) در همان زاویه ای که در باغش قرار داشت، به خاک سپرده شد. کمال تبریز و باغچه خود در ولیانکوی را بسیار دوست می داشت، این موضوع در برخی از اشعار وی مشهور است:
زاهددا تو بهشت جوی که کمال                          ولیانکوی خواهد وتبریز
پس از خاکسپاری کمال خجندی در این باغ، دوره صفویه نگارگر بزرگ این دوره نیز در باغ کمال مدفون شد. کمال الدین بهزاد نگارگر بزرگ مکتب هرات و دربار سلطان حسین بایقرا که پس از تسلط ازبکان بر هرات در دربار شیبک خان ازبک کار می کرد، پس از فتح هرات بدست شاه اسماعیل صفوی به تبریز آورده شد، حضور بهزاد در تبریز، مکتب هنری این شهر را به درجه اعتلا رساند از معروفترین آثار بهزاد می توان به نگاره های: بنای کاخ خونق، خلیفه در حمام، یوسف وزلیخا، جنگ شترها و نگاره های بهزاد در بوستان سعدی اشاره کرد. بهزاد در سال ۹۴۲ ه.ق در تبریز در گذشت و در جوار مزار کمال خجندی  به خاک سپرده شد. یکی دیگر از هنرمندان بزرگ مکتب نگارگری تبریز، نظام الدین سلطان محمد را در اعتلای مکتب هنری تبریز عصر صفوی همپای بهزاد می دانند. از مهمترین آثار سلطان محمد می توان به نگاره های: معراج پیامبر (ص)، پیرزن و سلطان سنجر، دربار کیومرث و… اشاره کرد. از دیگر بزرگان مدفون در باغ کمال می توان از سلطان محمود مجلد هنرمند جلدساز دوره صفویه نام برد. در عصر صفوی و دوران شکوفایی مکتب هنری تبریز هنر کتاب سازی و کتاب آرایی به برکت حضور بزرگانی چون سلطان محمد و بهزاد رونقی تمام داشت، سلطان محمود مجلد به عنوان یکی از هنرمندان این مکتب در خلق شاهکارهای هنری این دوره با دیگر هنرمندان همکاری داشته است. به نظر می رسد همان تواضع ذاتی که نزد برخی از هنرمندان گذشته سراغ داریم به وی اجازه نداده تا نام خود را بر روی آثار خود ذکر نماید و این موضوع اسباب گمنامی و مهجوری وی را فراهم ساخته است. باغ کمال به مرور زمان به گوستانی متروکه مبدل گشته بود تا اینکه در دهه ۵۰ انجمن آثار ملی کشور ایران نسبت به ساماندهی باغ و مقبره آن اقدام نمود. باغ کمال تبریز در سال ۷۷ تحت شماره ۲۰۵۶ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. همزمان با تدارک برگزاری (همایش بین المللی کمال الدین بهزاد) در سال ۱۳۸۲، عملیات اجرایی طرح توسعه باغ کمال  و ایجاد مرکز آموزش نگارگری در این مکان با تملک املاک مجاور باغ آغاز و هم اینک از حدود ۵۰ درصد پیشرفت فیزیکی برخوردار است.

از چند سال پیش سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اقدام به احداث مجموعه بسیار زیبا با فرم سنتی و قدیمی نموده که به نام مرکز آموزش علمی کاربردی میراث کمال‌الدین بهزاد معروف است.

این مجموعه که شامل کلاس‌ها، آتلیه‌ها کتابخانه تخصصی، گالری نمایشگاهی، موزه تخصصی نگارگری، بخش اداری، مرکز آموزشی، پارکینگ و فضاهای جانبی بوده، در زمینی به وسعت حدود ۶۰۰۰ مترمربع زیربنای کلی در دست احیا می‌باشد و فضای باز مجموعه بعد از تکمیل ۳۶۰۰ متر مربع است.بنای مقبره تقریبا در وسط محوطه باغ قرار گرفته است و در ورودی این بنا در قسمت شمالی باغ واقع است. مقبره‌ها در قسمت پایین و زیرزمین ساختمان واقع شده و پس از پایین رفتن از چندین پله می‌توان مقبره‌های این دو بزرگوار را مشاهده کرد.

طرح مذکور به عنوان یکی از طرح ها و پروژه های گردشگری شهر داری تبریز با مشارکت سازمان میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری استان در حال اجراست که با انجام عملیات تملک تعدادی از واحدهای مسکونی واقع در حریم این طرح تا یک ماه آینده ، نسبت به تسریع مراحل بازسازی و توسعه و احیای این مجموعه اقدام خواهد شد.

ایجاد کتابخانه ، آمفی تئاتر ، سالن های نمایشگاهی ، نورپردازی و مبلمان محوطه داخلی و بیرونی مجموعه ، ایجاد فضای سبز محوطه مقبره دوکمال با طرح باغ ایرانی ، اجرای طرح ورودی بزرگ ، اجرای آبنماهای ریبا ، نصب تابلوهای راهنمای گردشگری در مسیرها و خیابان های منتهی به مقبره و نیز نصب سر در مناسب و آبرومند از جمله برنامه های پیش بینی شده در طرح بازسازی و توسعه و احیای مقبره دوکمال به شمار می رود.
ساخت مدرسه و موزه نگارگری در مجموعه دو کمال یکی از اقدامات خوب و قابل توجه سازمان میراث فرهنگی به شمار می رود.
ایل گلی (شاهگلی):  مجموعه تفریحی و تفرجگاه ایل گلی در جنوب شرقی شهر تبریز واقع شده است. تاریخ بنای استخر آن معلوم نیست ولی در زمان عباس میرزا تعمیر شده است، از آن زمان این استخر برای ذخیره کردن آب جهت آبیاری مزارع و باغ های شهر مورد استفاده قرار می گرفت از سال ۱۳۰۹ به صورت گردشگاه عمومی درآمده است.

موزه آذربایجان: از دیگر نقاط دیدنی شهر تبریز موزه آذربایجان را باید نام برد، این موزه در مساحتی قریب ۲۰۰۰ مترمربع در سال ۱۳۴۱ مورد بهره برداری قرار گرفته است و مشتمل بر ۳ سالن نمایش، ۲۳۰۰ قطعه شیء ثبت شده می باشد. جا دارد از ساختمان زیبای شهرداری تبریز نیز به عنوان یکی از نقاط دیدنی قابل توجه شهر یاد کرد.

کلیساهای تبریز: شش کلیسا در تبریز وجود دارد: یک کلیسا متعلق به آودنتیست ها، سه کلیسا به ارامنه گریگوری، یک کلیسا به پروتستان ها و یک کلیسا متعلق به کاتولیک ها.

کلیسای آدونتیستها در خیابان شریعتی جنوبی واقع و به صورت تالار کوچکی است که چندان مورد استفاده نیست.  کلیساهای گریگوریان عبارتند از: سرکیس مقدس – که در سال ۱۸۴۵ میلادی تجدید بنا شده است و در مرحله بارون آواک تبریز قرار دارد.
شوغاگات مقدس – کلیسای نوساختی است واقع در گورستان ارمنیان و در کنار کلیسای قدیمی مریم نه نه قرار دارد و در محله مارالان واقع شده است. کلیسای مریم مقدس در نبش خیابان شریعتی شمالی و جمهوری اسلامی واقع شده و ساختمان آن در سال ۱۷۸۵ میلادی پایان یافته است. بزرگ ترین و قدیمی ترین کلیسای تبریز است. کلیسای کاتولیک ها، عذرای توانا نام دارد در پشت خیابان امام خمینی و در داخل کوچه میارمیار واقع شده است. در سال ۱۹۱۰ ساخته شده است.

مسجد مقبره: در اول بازار کفاشان قرار دارد نه ستنون سنگی خوش تراش دارد. گنبدهایش بلند و ضربی است. در زلزله ۱۱۹۳ سقف آن فرو ریخته و بعداً ساخته شده است. این کار توسط مرحوم میرزا مهدی قاضی طباطبایی انجام پذیرفته و چون مقبره خودشان در آن جاست به نام مسجد مقبره خوانده شده است. مقبره آیت ا… شهید سیدمحمد علی قاضی طباطبایی نیز در همین مسجد قرار دارد.

برج خلعت پوشان: در پنج کیلومتری تبریز و یک کیلومتری شمال جاده تبریز – تهران – در روستای کرکج بری آجری بلندی وجود دارد که به برج خلعت پوشان معروف است. بناب مزبور که از آثار اواخر دوره صفویه می باشد. در دوره قاجاریه در این بنا خلعت اعطائی پادشاهان بر دوش حاکمان آذربایجان انداخته می شد. برج به صورت کثیرالاضلاع شانزده ضلعی و سه طبقه است. اضلاع شرقی، غربی، شمالی و جنوبی بزرگ تر و دارای درگاه های بلند باز هستند و دوازده ضلع دیگر دارای طاق نماهای تزیینی می باشند.

برج خلعت پوشان تبریز

برج خلعت پوشان یکی از آثار تاریخی مربوط به دوره صفویان در شهر تبریز است. این برج آجری در جنوب محله کرکج در ۵ کیلومتری مرکزشهر و در جوار رودخانه میدان چایی واقع شده و محوطه آین برای تحقیقات علمی به دانشکده کشاورزی دانشگاه تبریز واگذار شده‌است.

برج خلعت پوشان تبریز

برج خلعت پوشان در دره‌ای سرسبز در سمت چپ جاده تبریز-باسمنج قرار گرفته و در اوایل دوره قاجاریان به کارگزاران این حکومت اختصاص داشته‌است.

بعدها این مکان به مرکز اهدای خلعت، مقام، نشان و هدیه از سوی ولیعهدان قاجار به خدمتکاران حکومتی تبدیل شد.

این برج دارای شانزده پهلو و سه طبقه است.

برج خلعت پوشان برج آجری منشورشکل بلندی است که دارای یک قاعده کثیرالاضلاع ۱۶ ضلعی می باشد که قطر قاعده آن ۹٫۵ متر می باشد

رج دارای دو طبقه است ،سقف طبقه اول گنبدی و سقف طبقه دوم ریخته و بعدا با تیرآهن پوشش شده است. طاق نماهای جهات اصلی,به شکل طاق جناغی هستند اماجوانب دوازده گانه دیگر به شکل اسپر و دارای طاق نما و تزئیناتی از آجر و کاشی به رنگهای سیاه و آبی است.

راه پله طبقه همکف به طبقه اول و پشت بام در گوشه شمال شرقی بنا قرار گرفته است. مالکیت بنا متعلق به دانشگاه تبریز بوده و از نظر تاریخی و معماری بنایی است منحصر به فرد که تا کنون باقیمانده است.

براساس متون و سفرنامه های دوره قاجاریه برج در داخل استخری قرار داشت که با گذشتن از روی پلی ورود به ساختمان میسر می شده است.

اکنون کانال اطراف برج پر شده و بصورت پیاده رو فرش شده ای در آمده است.

طبقه سوم برج فاقد سقف بوده و بالای دیوار آن کنگره دندانه ای ساخته شده است که در آیین های ویژه از آنها استفاده می شده است. سر جان مالکُلم در کتاب خود به نام تاریخ ایران می نویسد: «چون وضع حکومت چیره بر ایران چنان است که میبایست در هر امری ملاحظه شئونات سلطنت بشود بسیاری از آیین ها در ایران از این سبب رواج یافته است. هر چیز که نام پادشاهی بر آنست یا از آن شاه است باید با احترام و آزرم با آن عمل نمایند و به گونه ویژه ای ادای لوازم آداب کنند، برای نمونه اگر خلعتی از سوی پادشاه به حکام بلد یا کسی دیگر حتی شاهزادگان خانواده پادشاهی فرستاده شود باید به مسافت چند میل به پیشواز آن رفته با سپاسگزاری بسیار خلعت را بپوشد آن گونه که هر استان حاکم نشینی جای ویژه ای در بیرون شهر دارد که آن را خلعت پوشان گویند. خلعت پوشان معمولاً چهار میل از شهر بیرون است.»

کرگج نام روستایی از دهستان باسْمنج تبریز است.

براساس متون و سفرنامه های دوره قاجاریه برج در داخل استخری قرار داشت که با گذشتن از روی پلی ورود به ساختمان میسر می شده است. اکنون کانال اطراف برج پر شده و بصورت پیاده رو فرش شده ای در آمده است.

قبل از احداث اتوبان تبریز – تهران ، این برج تاریخی در سمت چپ جاده تبریز به باسمنج در دره با صفایی قرار دارد.

به طوری که از نام این اثر تاریخی استنباط می شود برج مزبور مخصوص اهداء خلعت و انعام و نشان و مقام در دوره قاجاریه و قبل از آن به کسانی بود که در خدمت حکومت وقت بودند به این معنا که ولیعهد مقیم تبریز ابتدا با تشریفاتی به محوطه بسیار فرحناک پوشیده از گل و درخت و استخر و آبشار و رودخانه و چمن وارد می شد و در محوطه برج سه طبقه مدور می نشست و کسانی که قرار بود انعام یا خلعتی از طرف حکومت دریافت کنند در مقابل این برج زیبا به صف می ایستادند آنگاه که انعام و خلعت و کمر و شمشیر جواهر نشان به خدمت گذاران حکومت اهدا می شد و شال و عبای ترمه به دوش آنها انداخته و شمشیر مرصع به کمرشان می بستند این افراد به طور دسته جمعی به طرف شهر حرکت کرده وارد درگاه محل اقامت ولیعهد در عالی قاپو (استانداری امروز) می شدند و به رسم دیرین و ادای احترام ابتدا به زانو در آمده درگاه عالی قاپو را بوسیده منتظر نزول اجلال بزرگان می شدند و در پایان این مراسم از طرف شخص دریافت کننده خلعت و انعام و القاب با افتخار این موهبت بزرگ!! مهمانی با شکوهی ترتیب می دادند.

فاصله برج خلعت پوشان از مرکز تبریز در حدود ۵ کیلو متر است و محوطه این برج و باغ آن برای مطالعات علمی در اختیار دانشکده کشاورزی دانشگاه تبریز قرار دارد.

پل آجی چای تبریز

این پل در شمال باختری تبریز قرار دارد که از مسیر خیابان خلبان به جاده فرودگاه بر روی رود خانه قوری چای ساخته شده است. پل آجی چای از آثار قبل از دوره صفویه است که در زمان ولایت عهدی عباس میرزا تعمیر شده است. این پل شامل ۱۶ چشمه است که به استثنای سه چشمه که طاقی هلالی دارند بقیه دارای طاغی جناغی هستند.

تنها گذرگاه قدیمی ایران و بخشی از دنیای مشرق زمین به دنیای غرب در شما ل غرب تبریز بر روی تلخه رود واقع شده است . این پل با ۱۶ دهنه به طول ۱۰۰ متر و عرض ۵ متر همواره بر اثر طغیان های تلخه رود و عوامل انسانی تخریب و بازسازی شده است. نام این پل را اولین بار در متون صفویه زمان شاه اسماعیل اول د رسفرنامه ونیزیان می بینیم .اینک درپشت این پل سرریزی احداث شده است که منظره دل انگیزی به وجود آورده است . با عبور از کناراین پل قدیمی پایگاه دوم شکاری تبریز را درپیش رو داریم و در جنب آن فرودگاه تبریز قرار گرفته است.
از دیگر پل ها ی کهن وسط شهر که بر روی مهرآنرود برپا شده اند ، پل سنگی ، پل قاری ، پل صاحب الامر ، پل منجم و…را می توان نام برد که بین این ها پل قاری که به پا چراغ نیز مشهور است با سر ستون های کله قوچی خودوچراغهای قدیمی اش زیبایی خاطره انگیزی به همراه دارد. از لحاظ بنا نیز پل های یادشده با سه یا چهار دهنه طاقی و شیوه کهنی را دارند.

پل سنگی تبریز

پل سنگی در محله ای به همین نام بر روی رودخانه تلخه رود واقع شده و با توجه به متون تاریخی به نظر می رسد که از آثار اوایل قاجاریه باشد. این پل دارای چهار چشمه سنگی با طاقی هلالی است. از دیگر پل های تبریز می توان به پل های صابر امین قاری و پل منجم باشی اشاره کرد.

– موقعیت اثر:

آذربایجان شرقی، تبریز، خیابان چایکنار ، روبروی مسجد پل سنگی، پل سنگی (خویلی ها) در شمالغربی شهر تبریز، بر روی تلخه رود یا قوری چای

۲- تاریخچه و وجه تسمیه اثر:

محله کوچکی است در شمال شرقی تبریز، که از شمال به محله سیلاب، از جنوب به محله خیابان، از مشرق به باغمیشه، از مغرب به محله ششگلان محدود است. وجه تسمیه این محل وجود پل سنگی بزرگی است که بر مهرانرود، در محدوده بازارچه و مسجد محله و بقعه شاه حسین ولی ساخته شده است. از قدیم الایام این پل به پل سنگی (سنگین) مشهور بوده است.
بنیان اولیه پل مربوط به اوایل دوره قاجار، ولی بازسازی در اواخر قاجار است.

۳- تزئینات، نوع مصالح و ابعاد اثر:

مصالح به کار رفته در بنا از آجر و سنگ و به علت رطوبت بالا از ملات ساروج استفاده شده است.
تزئینات خاصی به کار نرفته فقط ستونهای به کار رفته در دو طرف هر دهنه که احتمالا” به عنوان استراکچر بوده قابل توجه است.
سنگ تراش با ملات ساروج در پایه ها و بدنه و طاق ها و آجر در داخل پوشش طاق ها.

پل قاری  تبریز

پل قاری (قاری کؤرپوسی) یا پل چراغ یکی از پل های تاریخی و مشهور شهر تبریزه. این پل در خیابان ثقهالاسلام و بر روی رودخانه میدان چایی واقع شده . این پل سرستون های کله قوچی خود و چراغ های قدیمی اش در اواخر قاجاریه ساخته شده و ارتباط بین بازار بزرگ و بخش شمالی شهر شامل ششگلان و شتربان رو برقرار می کنه و شامل هشت دهنه با قوس های مدوره. گفته می شه بانی این پل پیرزنی بوده که هزینه احداثش رو برعهده گرفته و از این رو به این معبر، پل قاری (پل پیر) می گویند.
این پل به شماره ۲۹۲۱ در تاریخ ۲۰/۹/۱۳۷۹در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

این پل در دوره قاجار ساخته شده و در آثار ملی به ثبت رسیده است. شمس‌العماره (استانداری فعلی) را به بخش شمالی شهر وصل می‌کند، با مصالح آجری و طاق‌های هلالی شکل و سرستون‌های کله‌ قوچی بر روی میدان چایی (مهرانرود) ساخته شده و از جمله پرترددترین پل‌های شهر تبریز بوده است. بانی این بنا پیرزنی بوده است که هزینه سفر خود به مکه مکرمه را وقف ساخته شدن این پل کرده است و از این رو به قاری کورپوسو به معنای پل پیرزن مشهور شده است. در سال ۱۳۲۷ به موازات این پل، پل دیگری برای تسهیل رفت و آمد میان دو سمت ایجاد شده است. موقعیت این بنا در میدان چایی واقع در خیابان چایکنار می باشد.

دیدگاهتان را بنویسید

Note: Comments on the web site reflect the views of their authors, and not necessarily the views of the bookyourtravel internet portal. You are requested to refrain from insults, swearing and vulgar expression. We reserve the right to delete any comment without notice or explanations.

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد. فیلدهای الزامی علامتگذاری شده اند با *